Við­skilnaður Breta við ESB: Sárs­auki, frelsi og veð­málið um fram­tíðina

Eftir áratuga sambúð ákvað Bretland að segja skilið við Evrópusambandið (ESB). Þetta var ekki einungis breyting á tollasamningum heldur sögulegt veðmál um þjóðarhag. Líkingin um að Bretland hafi farið úr „ömurlegu hjónabandi“ og staðið eftir „á nærbuxunum“ lýsir vel þeirri stöðu sem landið hefur verið í undanfarin ár. Slíkum skilnaði fylgir kostnaður; eignaskiptin eru sársaukafull og það tekur tíma að finna nýja fótfestu.

En nú, þegar rykið er tekið að setjast, er hægt að greina útlínurnar að hinu „Nýja Bretlandi“. Spurningin er ekki lengur hvort Brexit hafi verið mistök eða ekki, heldur hvernig Bretar ætla að nýta frelsið til að forðast stöðnun meginlandsins og sækja fram á eigin forsendum.

Að kaupa frelsi dýru verði

Það er óumdeilt að efnahagslegur kostnaður við útgönguna hefur verið mikill. Viðskiptahindranir, aukin skriffinnska og minni fjárfesting hafa skapað „leka“ úr hagkerfinu. En fyrir Brexit-sinna var þetta vitað mál. Fullveldi er ekki ókeypis. Að geta sett sín eigin lög, stjórnað eigin landamærum og losnað undan miðstýringu Brussel var metið verðmætara en hnökralaus aðgangur að innri markaðnum.

Hagkerfi Evrópusambandsins hefur glímt við hægan vöxt og lýðfræðileg vandamál. Með því að slíta sig lausa vildu Bretar koma í veg fyrir að verða fastir í hægfara hnignun „gamla heimsins“.

Pundið sem höggdeyfir

Einn stærsti kosturinn við að standa utan Evrusvæðisins hefur sýnt sig í sveigjanleika. Eins og Íslendingar þekkja vel, virkar sjálfstæður gjaldmiðill sem höggdeyfir í kreppum.

Þegar áföll dynja yfir getur gengið aðlagað sig. Veiking pundsins eftir 2016 var vissulega högg fyrir kaupmátt almennings vegna dýrari innflutnings, en hún verndaði atvinnulífið. Gengisveikingin kom í veg fyrir þá hörðu innri aðlögun og atvinnuleysi sem fylgir því að vera fastur í myntsamstarfi þegar illa árar. Þessi sveigjanleiki er lykillinn að viðspyrnu, jafnvel þótt áhrifin á útflutning hafi látið á sér standa vegna tollamúra.

Sóknin í austur: „Global Britain“

Ef ESB er fortíðin, hvar er þá framtíðin? Svar Breta er skýrt: Kyrrahafið.

Með inngöngu í CPTPP (viðskiptabandalag ríkja við Kyrrahafið) hefur Bretland tengt sig við það svæði heimsins þar sem hagvöxturinn er mestur. Japan, Víetnam, Ástralía og Kanada eru markaðir framtíðarinnar. Þótt áhrifin séu lítil í dag er þetta stefnumótandi ákvörðun til næstu 30 ára.

Á sama tíma hafa Bretar sýnt klókindi í samskiptum við Bandaríkin. Í stað þess að bíða eftir stórum samningi við Washington, hafa þeir samið beint við einstök ríki eins og Texas og Flórída – hagkerfi sem eru stærri en mörg Evrópulönd.

Frelsið til að vera öðruvísi

Stærsta tækifærið felst þó í reglugerðafrelsinu. Bretland er nú að staðsetja sig sem „Singapore við Thames“ – sveigjanlegt, tæknivætt og markaðsvænt hagkerfi.

Þar má nefna „Edinburgh Reforms“ sem miða að því að létta af reglum á fjármálamarkaði til að gera London samkeppnishæfari við New York. Einnig ætla Bretar að vera frjálslyndari en ESB í reglusetningu um gervigreind (AI) og líftækni, sem gæti laðað að frumkvöðla og fjármagn sem flýr strangt regluverk ESB.

Maraþon, ekki spretthlaup

Það er ekki hægt að dæma Brexit út frá hagtölum fyrstu fimm áranna. Þetta er kynslóðarverkefni. Bretland fór úr sambandi þar sem öryggið var tryggt en frelsið takmarkað. Nú standa þeir einir, vissulega að hluta til „á nærbuxunum“ í bili, en með fullt frelsi til að klæða sig upp á nýtt.

Ef Bretum tekst að nýta sjálfstæðið til að gera hagkerfið kvikara og tengja sig við vaxtarsvæði heimsins, gæti sagan dæmt Brexit sem sársaukafulla en nauðsynlega aðgerð til að bjarga breska hagkerfinu frá stöðnun Evrópu. Það mun taka tíma að vinna sig upp, en stefnan hefur verið sett.

Víti til varnaðar

Sársaukafullur viðskilnaður Breta við Evrópusambandið ætti að vera víti til varnaðar þeim sem eru núna í spretthlaupi við að leysa upp fullveldi Íslands inn í kerfi sem enginn veit hvað verður úr. Kapp er best með forsjá; síðustu áratugir hafa ekki verið hliðhollir Evrópusambandinu og það er nákvæmlega engin þörf á að ana út í óvissu sem enginn veit hvort lifir eða deyr.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.